Kiesrecht voor vrouwen lijkt zo vanzelfsprekend. Dit recht is echter zwaar bevochten, ook in Enkhuizen. Eind 19de eeuw ontstond bij veel vrouwen het besef dat als ze hun positie wilden verbeteren, stemrecht noodzakelijk was. Aletta Jacobs was bereid de strijd aan te gaan.

In 1894 richtte Aletta de VVK op, de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht. Overal in het land werden afdelingen opgericht.
Over de leden van de VVK werd door de Enkhuizer Courant gezegd dat sommigen denken dat die kortharige en hobbezakdragende vrouwen te veel tijd hebben, maar de schrijver van het artikel was het daar niet mee eens.

Lezing
In 1907 kwam Aletta naar Enkhuizen om in de Oranjezaal een lezing te geven over de noodzaak van vrouwenkiesrecht. 
Sommige mannelijke aanwezigen waren niet van plan de schandalige ideeën van de spreekster aan te horen. 
Zij wezen op de geringe ontwikkeling van vrouwen: ‘De vrouw in de regering? Waar zou de vrouw het verstand vandaan halen om politieke vraagstukken te beoordelen, bijvoorbeeld over de demping van de Zuiderzee, dan zou je welhaast ook vrouwelijke ingenieurs en architecten moeten hebben. 
Neen, de vrouw moet in het huis blijven en een gat in een kous stoppen.’ Er werd hard gelachen om deze redenering. Aletta Jacobs merkte op dat tien jaar geleden er niet gelachen werd maar dat men deze redenering serieus nam. De belangstelling om lid te worden van de VVK was die avond groot en er werd besloten een afdeling van de VVK op te richten. Al gauw werd in het Volkskoffiehuis een bijeenkomt georganiseerd om een huishoudelijk reglement op te stellen.

Groeien
Een jaar later werd in Amsterdam het Vierde Internationale Congres van de Wereldbond voor Vrouwenkiesrecht kiesrecht gehouden. Ook de afdeling Enkhuizen was aanwezig. De afdeling bleef groeien. In 1913 waren er 92 leden. De jaarvergadering werd gehouden in de bovenzaal van de West-Friese Munt. De voorzitster, mevrouw Corts – Van Roojen, keek positief terug op de bazaar die was georganiseerd om propaganda zoals folders, vlaggetjes en vingerhoedjes (?) te
verspreiden en de kas te spekken- er was 81 gulden binnengehaald en ze hoopte dat 1913 het kiesrecht voor vrouwen zou brengen.

Oorlogsjaren
De vereniging bleef ondanks de oorlogsjaren actief, in 1915 werd bijvoorbeeld een openbare bijeenkomt gehouden voor De Waag en in 1916 ging een delegatie naar een manifestatie voor vrouwenkiesrecht in Amsterdam. De Eerste Wereldoorlog betekende schaarste en honger in Enkhuizen, alleen het bruine brood was
betaalbaar. De voorzitter van de afd. Enkhuizen van de NSDAP, P. Roodenburg sprak op een bijeenkomst in de Munt over de schrijnende situatie: Vrouwenkiesrecht had volgens hem de oorlog kunnen voorkomen. In 1917 was het zover, het passief kiesrecht werd ingevoerd en in 1919 ook het actieve.

Deze kop stond boven een artikel, geschreven door Jan Jacob Bruyn. 
Tussen 1922 en 1926 schreef hij voor de Enkhuizer Courant. 
Hij ondertekende met zijn initialen J.B.B. 
Enkele kopieën hiervan werden zuinig bewaard door Suus Messchaert-Heering, die ze mij gaf voor het archief. 
Zij schreef al eens over Jan Jacob Bruyn in de Steevast van 1996. 

Hij werd op 2 april 1863 in Enkhuizen geboren, werkte als onderwijzer en overleed op 24 november 1927.
Deze artikelen gaan over ‘De vrouwen te Enkhuizen in actie in de jaren 1572 en 1672’ en over het Vrouwenkiesrecht, waardoor ook vrouwen in Enkhuizen mochten gaan stemmen vanaf 1919.

Hij schrijft over wat het werk van vrouwen inhield in vroeger tijd. Zo had je de Regentessen, de rijkere vrouwen. 
Zij werkten vrijwillig, in huizen voor leprozen, bejaarden, zieken en wezen. 
De gewone vrouwen werkten betaald als ‘kaasdraagster op markten, turfvulster, telster van de verse haring, makelaarster van de bokking, afzetster of aandraagster bij de visafslag’. Ze liepen met hun vracht langs de huizen om de vis te verkopen toen de markten verdwenen. Je had veel ‘uitdraagsters’, zij verkochten wat wij nu tweedehands spullen of vintage noemen. Toen kochten armen dit. In onze tijd is dat wel anders. Kent u de ‘kool- en wortelwijven’? Met wijven werd niets beledigends bedoeld. Deze benaming was gewoon in die tijd. Er ligt in de Westerkerk, vlakbij het orgel, een grafsteen met afbeeldingen van een varken en een koe en daarop de naam: ‘Trin Cornelisz, Melkwief’.

De Kaasdraagsters waren elke woensdagochtend van april tot december te vinden in de Waag. Ze waren voorzien van brood en bier, na 1750 werd koffie pas een volksdrank, en een breikous. Praten en breien ging goed samen. Als er een koop werd gesloten gingen de draagbanden van de berrie over de schouders van twee draagsters en andere vrouwen haalden het dekkleed van de kazen af, die op stro lagen en stapelden ze op de berrie. Ze wierpen een afgesproken aantal kazen naar elkaar en deze werden in een piramidevorm gestapeld. De kazen in de 17de en 18de eeuw waren wel beduidend kleiner dan de grote kaaswielen van nu. Dan liepen de twee draagsters al slingerend en schommelend naar de weegschaal tot de markt leeg was. Daarna het stro opvegen. Ieder had zo zijn taak, het dragen was zwaar werk, dus er werd gewisseld. Ze werden benoemd en betaald door het Stadsbestuur. Enkhuizen was de enige gemeente waar dit werk door vrouwen werd gedaan.

Meer lezen over dit onderwerp, bezoek ons archief in de Waag.

auteur: Charissa Franke-Roskam

Dit jaar herdenken we in Enkhuizen het 400ste geboortejaar van Paulus Potter, de beroemde dierenschilder uit de 17de eeuw. De Potters waren echte Enkhuizers. Het gezin Potter woonde in de buurt van de Westerkerk. Daar zijn ook talloze Potters begraven, waaronder meester-scheepstimmerman Seger Pieterszoon Potter. Op zijn grafsteen is het volgende grafschrift te lezen: “Nadat yck heb 180 schepen gemaeckt, doen ben yck ten ende gheraeckt”.
Pieter, de vader van Paulus, was getrouwd met Aagje Pouwels Bartsius. Via haar had hij connecties met belangrijke Enkhuizer families. Hij was kunstschilder, glasschrijver en glasschilder van beroep. In Enkhuizen heeft Paulus niet lang gewoond, toen hij drie was verhuisden zijn ouders naar Leiden. Ongetwijfeld heeft Paulus gewerkt in het atelier van zijn vader en heeft hij daar connecties opgedaan. Pieter heeft niet het succes gehad van zijn zoon en is in 1652 In Amsterdam arm gestorven. 
Paulus heeft in zijn korte leven, hij werd 28 jaar, een eigen stijl ontwikkeld. Hij stelde het dier centraal en schilderde ze, zo lijkt het, met liefde en bewondering. De dieren op zijn schilderijen lijken een eigen persoonlijkheid te hebben. 
Zijn werk werd goed verkocht, hij maakte in zijn leven ongeveer 100 schilderijen en talloze etsen en tekeningen. Door de toegenomen welvaart in de eerste helft van de 17de eeuw in de Republiek nam het landbezit onder de rijken toe en dus ook hun belangstelling voor vee en paarden. De rijke Hollandse kooplieden hadden behoefte aan schone lucht en ruimte en kochten buitens waar ook dat heerlijke buitenleven werd getoond: schilderijen van vee, paarden en jachttafrelen in een mooi landschap. Zijn werk bleef geliefd en is in belangrijke musea te vinden zoals het Mauritshuis, waar zijn beroemde stier hangt.
In 1652 trouwde Paulus met Adriana Balckenende, de dochter van een bekende bouwmeester. Deze had eerst bezwaar tegen hun huwelijk, maar toen hem duidelijk werd dat Paulus een talentvol schilder was en dat bijvoorbeeld Prins Johan Maurits van Nassau Siegen zijn atelier bezocht, ging hij akkoord. Via deze connectie had Paulus toegang tot adellijke families en bouwde hij een vermogende klantenkring op. Kort na zijn huwelijk is hij gestorven, waarschijnlijk aan tuberculose. 

In het kader van het 400ste geboortejaar is er in Enkhuizen veel te doen. 
– Op twee juli organiseert de Vereniging Oud Enkhuizen een stadswandeling rond het thema: De tijd van Paulus Potter (start 19.00 uur, verzamelen op het landje van Top). 
– In de Westerkerk is van 8 juli tot en met 14 sept. een tentoonstelling over Potter te zien (zie de website van de kerk). 
– www.kunstenkhuizen.nl geeft een overzicht van alle activiteiten rond Potter. 
– Er is ook een podcast over Potter gemaakt door Hein Keur. https://soundcloud.com/hein-keur/demoaflevering-1-van-goede
– https://www.streekomroepwestfriesland.nl/interview-barbara-moody-initiatiefneemster-paulus-potter-400-jaar/

Jorien Kant 
archiefgroep Vereniging Oud Enkhuizen